Exame na Mão

Fórmulas da soma, ângulo duplo, bissecção, produto e soma

WangaVamos com calma: primeiro a ideia, depois os exemplos. Lê com atenção e experimenta por tua conta.
Sai no exame
Verificado por IA

Esta explicação foi escrita e verificada por IA a partir de fontes indicadas. Pode conter erros.

11ª classe

Antes de começar, revê: Fórmula fundamental da trigonometria e identidadesRedução ao 1º quadrante e valores notáveis

As fórmulas da soma e diferença permitem calcular razões de ângulos como 75∘75 graus a partir de ângulos notáveis. Delas saem o ângulo duplo, a bissecção e as passagens entre produto e soma.

Objectivos

  • O aluno deve ser capaz de aplicar as fórmulas do seno, cosseno e tangente da soma e da diferença de dois ângulos.
  • O aluno deve ser capaz de usar as fórmulas do ângulo duplo e da bissecção para calcular valores e simplificar expressões.
  • O aluno deve ser capaz de transformar produtos de senos e cossenos em somas, e somas em produtos.
  • O aluno deve ser capaz de escolher a fórmula adequada e de a usar em problemas de exame, tomando o sinal correcto.

Explicação

Estas fórmulas ligam as razões trigonométricas de a±ba mais ou menos b, 2a2 a, a2a sobre 2 a razões de aa e bb. Servem para obter valores exactos (por exemplo cos⁡75∘cosseno ⁡ 75 graus) e para simplificar expressões ou resolver equações.

1. Soma e diferença. Parte-se de sen⁡(a±b)sen ⁡ a mais ou menos b e cos⁡(a±b)cosseno ⁡ a mais ou menos b. Atenção: não se distribui o seno pela soma, isto é, sen⁡(a+b)≠sen⁡a+sen⁡bsen ⁡ a mais b diferente de sen ⁡ a mais sen ⁡ b. No cosseno, o sinal do segundo termo é contrário ao sinal do ângulo. Para a tangente, divide-se o seno pelo cosseno, o que dá a fórmula com 1∓tg⁡atg⁡b1 ∓ tangente ⁡ a tangente ⁡ b no denominador.

2. Ângulo duplo. Basta fazer b=ab igual a a nas fórmulas da soma:
- sen⁡2a=2sen⁡acos⁡asen ⁡ 2 a igual a 2 sen ⁡ a cosseno ⁡ a;
- cos⁡2acosseno ⁡ 2 a tem três formas equivalentes, que se obtêm com sen⁡2a+cos⁡2a=1sen ⁡ ao quadrado a mais cosseno ⁡ ao quadrado a igual a 1. Escolhe-se a que só envolve o dado do problema;
- tg⁡2a=2tg⁡a1−tg⁡2atangente ⁡ 2 a igual a 2 tangente ⁡ a sobre 1 menos tangente ⁡ ao quadrado a.

3. Bissecção. Resolvendo as formas de cos⁡2acosseno ⁡ 2 a em ordem a sen⁡2asen ⁡ ao quadrado a e a cos⁡2acosseno ⁡ ao quadrado a e substituindo aa por a2a sobre 2, obtém-se sen⁡2a2sen ⁡ ao quadrado a sobre 2 e cos⁡2a2cosseno ⁡ ao quadrado a sobre 2. Ao extrair a raiz, o sinal (+mais ou −menos) decide-se pelo quadrante de a2a sobre 2, não pelo de aa.

4. Produto e soma. Somando ou subtraindo as fórmulas de a+ba mais b e a−ba menos b obtêm-se as fórmulas que transformam um produto numa soma (aparece o factor 121 sobre 2). Fazendo p=a+bp igual a a mais b e q=a−bq igual a a menos b obtêm-se as fórmulas inversas, que transformam uma soma ou diferença num produto (aparece o factor 22 e os ângulos p+q2p mais q sobre 2 e p−q2p menos q sobre 2).

Como escolher. Se vês sen⁡acos⁡asen ⁡ a cosseno ⁡ a ou cos⁡2a−sen⁡2acosseno ⁡ ao quadrado a menos sen ⁡ ao quadrado a, pensa em ângulo duplo. Se vês uma raiz com 1±cos⁡a21 mais ou menos cosseno ⁡ a sobre 2, pensa em bissecção. Se vês sen⁡p+sen⁡qsen ⁡ p mais sen ⁡ q ou cos⁡p+cos⁡qcosseno ⁡ p mais cosseno ⁡ q, transforma em produto, pois assim aparecem factores e é possível calcular zeros.

Para obter o seno e o cosseno de um ângulo, usa-se a fórmula fundamental e o quadrante para decidir o sinal. As fórmulas são identidades: valem para todos os valores em que ambos os membros estão definidos.

Fórmulas

sen⁡(a±b)=sen⁡acos⁡b±cos⁡asen⁡bsen ⁡ a mais ou menos b igual a sen ⁡ a cosseno ⁡ b mais ou menos cosseno ⁡ a sen ⁡ b
Seno da soma e da diferença de dois ângulos aa e bb. Condições: Vale para quaisquer ângulos aa e bb (em graus ou radianos).
cos⁡(a±b)=cos⁡acos⁡b∓sen⁡asen⁡bcosseno ⁡ a mais ou menos b igual a cosseno ⁡ a cosseno ⁡ b ∓ sen ⁡ a sen ⁡ b
Cosseno da soma e da diferença; o sinal do segundo termo é o oposto ao de a±ba mais ou menos b. Condições: Vale para quaisquer aa e bb.
tg⁡(a±b)=tg⁡a±tg⁡b1∓tg⁡atg⁡btangente ⁡ a mais ou menos b igual a tangente ⁡ a mais ou menos tangente ⁡ b sobre 1 ∓ tangente ⁡ a tangente ⁡ b
Tangente da soma e da diferença. Condições: Exige tg⁡atangente ⁡ a, tg⁡btangente ⁡ b e tg⁡(a±b)tangente ⁡ a mais ou menos b definidas, e 1∓tg⁡atg⁡b≠01 ∓ tangente ⁡ a tangente ⁡ b diferente de 0.
sen⁡2a=2sen⁡acos⁡asen ⁡ 2 a igual a 2 sen ⁡ a cosseno ⁡ a
Seno do ângulo duplo. Condições: Vale para qualquer aa.
cos⁡2a=cos⁡2a−sen⁡2a=2cos⁡2a−1=1−2sen⁡2acosseno ⁡ 2 a igual a cosseno ⁡ ao quadrado a menos sen ⁡ ao quadrado a igual a 2 cosseno ⁡ ao quadrado a menos 1 igual a 1 menos 2 sen ⁡ ao quadrado a
Cosseno do ângulo duplo, em três formas equivalentes. Condições: Vale para qualquer aa.
tg⁡2a=2tg⁡a1−tg⁡2atangente ⁡ 2 a igual a 2 tangente ⁡ a sobre 1 menos tangente ⁡ ao quadrado a
Tangente do ângulo duplo. Condições: Exige tg⁡atangente ⁡ a definida e tg⁡2a≠1tangente ⁡ ao quadrado a diferente de 1.
sen⁡2a2=1−cos⁡a2,cos⁡2a2=1+cos⁡a2sen ⁡ ao quadrado a sobre 2 igual a 1 menos cosseno ⁡ a sobre 2, cosseno ⁡ ao quadrado a sobre 2 igual a 1 mais cosseno ⁡ a sobre 2
Bissecção: razões do ângulo metade em função de cos⁡acosseno ⁡ a. Ao tirar a raiz, sen⁡a2=±1−cos⁡a2sen ⁡ a sobre 2 igual a mais ou menos raiz quadrada de 1 menos cosseno ⁡ a sobre 2 e cos⁡a2=±1+cos⁡a2cosseno ⁡ a sobre 2 igual a mais ou menos raiz quadrada de 1 mais cosseno ⁡ a sobre 2. Condições: O sinal da raiz é dado pelo quadrante de a2a sobre 2.
tg⁡a2=sen⁡a1+cos⁡a=1−cos⁡asen⁡atangente ⁡ a sobre 2 igual a sen ⁡ a sobre 1 mais cosseno ⁡ a igual a 1 menos cosseno ⁡ a sobre sen ⁡ a
Tangente do ângulo metade (forma sem raiz, com sinal já incluído). Condições: Exige 1+cos⁡a≠01 mais cosseno ⁡ a diferente de 0 na primeira forma e sen⁡a≠0sen ⁡ a diferente de 0 na segunda.
sen⁡acos⁡b=12[sen⁡(a+b)+sen⁡(a−b)]sen ⁡ a cosseno ⁡ b igual a 1 sobre 2 sen ⁡ a mais b mais sen ⁡ a menos b
Produto seno por cosseno transformado em soma. Condições: Vale para quaisquer aa e bb.
cos⁡acos⁡b=12[cos⁡(a+b)+cos⁡(a−b)]cosseno ⁡ a cosseno ⁡ b igual a 1 sobre 2 cosseno ⁡ a mais b mais cosseno ⁡ a menos b
Produto de cossenos transformado em soma. Condições: Vale para quaisquer aa e bb.
sen⁡asen⁡b=12[cos⁡(a−b)−cos⁡(a+b)]sen ⁡ a sen ⁡ b igual a 1 sobre 2 cosseno ⁡ a menos b menos cosseno ⁡ a mais b
Produto de senos transformado em diferença de cossenos. Condições: Vale para quaisquer aa e bb.
sen⁡p+sen⁡q=2sen⁡p+q2cos⁡p−q2sen ⁡ p mais sen ⁡ q igual a 2 sen ⁡ p mais q sobre 2 cosseno ⁡ p menos q sobre 2
Soma de senos transformada em produto. Condições: Vale para quaisquer pp e qq.
sen⁡p−sen⁡q=2cos⁡p+q2sen⁡p−q2sen ⁡ p menos sen ⁡ q igual a 2 cosseno ⁡ p mais q sobre 2 sen ⁡ p menos q sobre 2
Diferença de senos transformada em produto. Condições: Vale para quaisquer pp e qq.
cos⁡p+cos⁡q=2cos⁡p+q2cos⁡p−q2cosseno ⁡ p mais cosseno ⁡ q igual a 2 cosseno ⁡ p mais q sobre 2 cosseno ⁡ p menos q sobre 2
Soma de cossenos transformada em produto. Condições: Vale para quaisquer pp e qq.
cos⁡p−cos⁡q=−2sen⁡p+q2sen⁡p−q2cosseno ⁡ p menos cosseno ⁡ q igual a menos 2 sen ⁡ p mais q sobre 2 sen ⁡ p menos q sobre 2
Diferença de cossenos transformada em produto (repara no sinal −menos). Condições: Vale para quaisquer pp e qq.

Regras

  • sen⁡(a+b)≠sen⁡a+sen⁡bsen ⁡ a mais b diferente de sen ⁡ a mais sen ⁡ b: o seno, o cosseno e a tangente não se distribuem pela soma.
  • Nas fórmulas do cosseno da soma e da diferença, o sinal do segundo termo é contrário ao sinal do ângulo composto.
  • O ângulo duplo obtém-se das fórmulas da soma com b=ab igual a a.
  • Na bissecção, o sinal da raiz decide-se pelo quadrante do ângulo metade a2a sobre 2.
  • Produto para soma: aparece o factor 121 sobre 2. Soma para produto: aparece o factor 22 e os ângulos p+q2p mais q sobre 2 e p−q2p menos q sobre 2.
  • Quando só se conhece sen⁡xsen ⁡ x (ou cos⁡xcosseno ⁡ x), obtém-se a outra razão com sen⁡2x+cos⁡2x=1sen ⁡ ao quadrado x mais cosseno ⁡ ao quadrado x igual a 1, escolhendo o sinal pelo quadrante.

Exemplo resolvido

Sabe-se que xx é um ângulo do 2.º quadrante e que sen⁡x=35sen ⁡ x igual a 3 sobre 5. Calcule cos⁡xcosseno ⁡ x, sen⁡2xsen ⁡ 2 x, cos⁡2xcosseno ⁡ 2 x e tg⁡2xtangente ⁡ 2 x.

  1. Determine cos⁡xcosseno ⁡ x.

    Pela fórmula fundamental, cos⁡2x=1−sen⁡2xcosseno ⁡ ao quadrado x igual a 1 menos sen ⁡ ao quadrado x. No 2.º quadrante o cosseno é negativo, logo toma-se a raiz negativa.

    cos⁡2x=1−925=1625  ⇒  cos⁡x=−45cosseno ⁡ ao quadrado x igual a 1 menos 9 sobre 25 igual a 16 sobre 25 implica cosseno ⁡ x igual a menos 4 sobre 5
  2. Calcule sen⁡2xsen ⁡ 2 x.

    Aplica-se a fórmula do seno do ângulo duplo com os valores de sen⁡xsen ⁡ x e cos⁡xcosseno ⁡ x.

    sen⁡2x=2⋅35⋅(−45)=−2425sen ⁡ 2 x igual a 2 vezes 3 sobre 5 vezes menos 4 sobre 5 igual a menos 24 sobre 25
  3. Calcule cos⁡2xcosseno ⁡ 2 x.

    Usa-se a forma cos⁡2x−sen⁡2xcosseno ⁡ ao quadrado x menos sen ⁡ ao quadrado x, pois já se conhecem os dois valores.

    cos⁡2x=1625−925=725cosseno ⁡ 2 x igual a 16 sobre 25 menos 9 sobre 25 igual a 7 sobre 25
  4. Calcule tg⁡2xtangente ⁡ 2 x.

    Divide-se o seno pelo cosseno de 2x2 x.

    tg⁡2x=−24/257/25=−247tangente ⁡ 2 x igual a menos 24 / 25 sobre 7 / 25 igual a menos 24 sobre 7
  5. Verifique o resultado.

    Se os valores estiverem certos, a soma dos quadrados de sen⁡2xsen ⁡ 2 x e cos⁡2xcosseno ⁡ 2 x dá 11.

    (−2425)2+(725)2=576+49625=1menos 24 sobre 25 ao quadrado mais 7 sobre 25 ao quadrado igual a 576 mais 49 sobre 625 igual a 1

Resposta: cos⁡x=−45cosseno ⁡ x igual a menos 4 sobre 5, sen⁡2x=−2425sen ⁡ 2 x igual a menos 24 sobre 25, cos⁡2x=725cosseno ⁡ 2 x igual a 7 sobre 25 e tg⁡2x=−247tangente ⁡ 2 x igual a menos 24 sobre 7.

Erros comuns

  • Escrever sen⁡(a+b)=sen⁡a+sen⁡bsen ⁡ a mais b igual a sen ⁡ a mais sen ⁡ b. — O seno não é uma operação linear. Com a=30∘a igual a 30 graus e b=60∘b igual a 60 graus: sen⁡90∘=1sen ⁡ 90 graus igual a 1, mas 12+32≠11 sobre 2 mais raiz quadrada de 3 sobre 2 diferente de 1. Correcto: sen⁡(a+b)=sen⁡acos⁡b+cos⁡asen⁡bsen ⁡ a mais b igual a sen ⁡ a cosseno ⁡ b mais cosseno ⁡ a sen ⁡ b.
  • Escrever sen⁡2a=2sen⁡asen ⁡ 2 a igual a 2 sen ⁡ a ou cos⁡2a=2cos⁡acosseno ⁡ 2 a igual a 2 cosseno ⁡ a. — Duplicar o ângulo não duplica a razão. A fórmula vem de sen⁡(a+a)sen ⁡ a mais a. Correcto: sen⁡2a=2sen⁡acos⁡asen ⁡ 2 a igual a 2 sen ⁡ a cosseno ⁡ a e cos⁡2a=cos⁡2a−sen⁡2acosseno ⁡ 2 a igual a cosseno ⁡ ao quadrado a menos sen ⁡ ao quadrado a.
  • Escrever cos⁡(a+b)=cos⁡acos⁡b+sen⁡asen⁡bcosseno ⁡ a mais b igual a cosseno ⁡ a cosseno ⁡ b mais sen ⁡ a sen ⁡ b. — O sinal do segundo termo no cosseno é o oposto ao do ângulo composto. Com a=b=45∘a igual a b igual a 45 graus esta expressão dá 11, mas cos⁡90∘=0cosseno ⁡ 90 graus igual a 0. Correcto: cos⁡(a+b)=cos⁡acos⁡b−sen⁡asen⁡bcosseno ⁡ a mais b igual a cosseno ⁡ a cosseno ⁡ b menos sen ⁡ a sen ⁡ b.
  • Na bissecção, escolher sempre o sinal +mais da raiz. — O sinal depende do quadrante de a2a sobre 2, não do de aa. Por exemplo, cos⁡a2cosseno ⁡ a sobre 2 é negativo se a2a sobre 2 está no 2.º quadrante. Correcto: Localiza a2a sobre 2 no círculo trigonométrico e usa o sinal do seno ou do cosseno nesse quadrante.

Mini-exercícios

  1. O valor de sen⁡15∘cos⁡15∘sen ⁡ 15 graus cosseno ⁡ 15 graus é:

    1. 141 sobre 4
    2. 121 sobre 2
    3. 34raiz quadrada de 3 sobre 4
    4. 181 sobre 8
    Ver resposta

    A — sen⁡15∘cos⁡15∘=12sen⁡30∘=12⋅12=14sen ⁡ 15 graus cosseno ⁡ 15 graus igual a 1 sobre 2 sen ⁡ 30 graus igual a 1 sobre 2 vezes 1 sobre 2 igual a 1 sobre 4.

  2. Sabendo que 75∘=45∘+30∘75 graus igual a 45 graus mais 30 graus, o valor exacto de cos⁡75∘cosseno ⁡ 75 graus é:

    1. 6+24raiz quadrada de 6 mais raiz quadrada de 2 sobre 4
    2. 6−24raiz quadrada de 6 menos raiz quadrada de 2 sobre 4
    3. 3−24raiz quadrada de 3 menos raiz quadrada de 2 sobre 4
    4. 22raiz quadrada de 2 sobre 2
    Ver resposta

    B — cos⁡75∘=cos⁡45∘cos⁡30∘−sen⁡45∘sen⁡30∘=22⋅32−22⋅12=6−24cosseno ⁡ 75 graus igual a cosseno ⁡ 45 graus cosseno ⁡ 30 graus menos sen ⁡ 45 graus sen ⁡ 30 graus igual a raiz quadrada de 2 sobre 2 vezes raiz quadrada de 3 sobre 2 menos raiz quadrada de 2 sobre 2 vezes 1 sobre 2 igual a raiz quadrada de 6 menos raiz quadrada de 2 sobre 4.

  3. Usando a bissecção com a=45∘a igual a 45 graus, o valor de cos⁡22,5∘cosseno ⁡ 22,5 graus é:

    1. 2−22raiz quadrada de 2 menos raiz quadrada de 2 sobre 2
    2. 24raiz quadrada de 2 sobre 4
    3. 2+242 mais raiz quadrada de 2 sobre 4
    4. 2+22raiz quadrada de 2 mais raiz quadrada de 2 sobre 2
    Ver resposta

    D — cos⁡222,5∘=1+222=2+24cosseno ⁡ ao quadrado 22,5 graus igual a 1 mais raiz quadrada de 2 sobre 2 sobre 2 igual a 2 mais raiz quadrada de 2 sobre 4. Como 22,5∘22,5 graus está no 1.º quadrante, o cosseno é positivo e cos⁡22,5∘=2+22cosseno ⁡ 22,5 graus igual a raiz quadrada de 2 mais raiz quadrada de 2 sobre 2.

  4. Sendo tg⁡a=2tangente ⁡ a igual a 2 e tg⁡b=3tangente ⁡ b igual a 3, o valor de tg⁡(a+b)tangente ⁡ a mais b é:

    1. 11
    2. 575 sobre 7
    3. −1menos 1
    4. −5menos 5
    Ver resposta

    C — tg⁡(a+b)=2+31−2⋅3=5−5=−1tangente ⁡ a mais b igual a 2 mais 3 sobre 1 menos 2 vezes 3 igual a 5 sobre menos 5 igual a menos 1.

  5. A expressão sen⁡5x+sen⁡xsen ⁡ 5 x mais sen ⁡ x é igual a:

    1. 2sen⁡3xcos⁡2x2 sen ⁡ 3 x cosseno ⁡ 2 x
    2. 2sen⁡2xcos⁡3x2 sen ⁡ 2 x cosseno ⁡ 3 x
    3. 2cos⁡3xcos⁡2x2 cosseno ⁡ 3 x cosseno ⁡ 2 x
    4. 2sen⁡6xcos⁡4x2 sen ⁡ 6 x cosseno ⁡ 4 x
    Ver resposta

    A — Com p=5xp igual a 5 x e q=xq igual a x: p+q2=3xp mais q sobre 2 igual a 3 x e p−q2=2xp menos q sobre 2 igual a 2 x, logo sen⁡5x+sen⁡x=2sen⁡3xcos⁡2xsen ⁡ 5 x mais sen ⁡ x igual a 2 sen ⁡ 3 x cosseno ⁡ 2 x.

Fontes e licença

  • Programa de Matematica ES 2o Ciclo (11a-12a) INDE/MEC 2026, p. 69
  • PESD modulo Matemática: Matematica5-2o-Ciclo.pdf, p. 149
  • Pre-calculo: Um Livro Colaborativo (REAMAT/UFRGS), p. 188

Adaptado de «Pre-calculo: Um Livro Colaborativo (REAMAT/UFRGS)», REAMAT - UFRGS (IME), CC BY-SA 4.0 (p. 188). Alterações: tradução e adaptação para pt-MZ, reorganização e exemplos novos.

Licença CC BY-SA 4.0.

Questões de exame com este conceito

Fontes

Licença: CC BY-SA 4.0